Đau dọc mặt trong xương chày (Shin Splints): Hiểu đúng về hội chứng quá tải thường gặp ở người chạy bộ

Đau dọc mặt trong cẳng chân là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến người chạy bộ phải giảm khối lượng tập luyện hoặc tạm ngừng vận động. Tình trạng này thường được gọi là Shin Splints, tên chuyên môn là Hội chứng đau dọc bờ trong xương chày (Medial Tibial Stress Syndrome – MTSS).

Mặc dù thường gặp ở người chạy bộ đường dài, MTSS cũng xuất hiện ở vận động viên bóng đá, bóng rổ, bóng chuyền và những người thường xuyên tham gia các hoạt động có tính chất bật nhảy hoặc chịu tải lặp đi lặp lại. Nếu không được nhận diện và xử trí phù hợp, MTSS có thể tiến triển thành phù tủy xương hoặc thậm chí gãy xương do stress.

MTSS là gì?

MTSS được đặc trưng bởi cảm giác đau lan tỏa dọc bờ trong xương chày, thường xuất hiện ở 1/3 dưới cẳng chân. Cơn đau thường âm ỉ, tăng lên khi chạy bộ hoặc thực hiện các hoạt động chịu tải và giảm khi nghỉ ngơi.

Một đặc điểm quan trọng giúp phân biệt MTSS với gãy xương do stress là vị trí đau thường trải dài trên một đoạn xương chày thay vì khu trú tại một điểm duy nhất. Khi thăm khám, bệnh nhân thường đau khi ấn dọc bờ trong xương chày trên chiều dài ít nhất khoảng 5 cm.

Vì sao MTSS xảy ra?

Quan điểm hiện nay cho rằng MTSS là hậu quả của tình trạng quá tải kéo dài lên xương chày và các mô mềm xung quanh. Khi cường độ hoặc khối lượng tập luyện vượt quá khả năng thích nghi của cơ thể, quá trình sửa chữa vi tổn thương của xương không theo kịp quá trình tổn thương mới hình thành.

Sự mất cân bằng này dẫn đến kích thích màng xương, phản ứng viêm tại chỗ và có thể tiến triển thành phù tủy xương hoặc tổn thương stress của xương.

Ngoài ra, tình trạng mệt mỏi của các nhóm cơ vùng hông, đùi và cẳng chân làm giảm khả năng hấp thu lực khi vận động. Khi cơ không còn đảm nhiệm tốt vai trò giảm chấn, tải trọng sẽ truyền trực tiếp lên xương chày nhiều hơn, làm tăng nguy cơ xuất hiện MTSS.

Các yếu tố nguy cơ

Nghiên cứu tổng quan hệ thống của Newman và cộng sự cho thấy nhiều yếu tố có liên quan đến sự xuất hiện của MTSS, bao gồm giới tính nữ, tiền sử từng mắc MTSS, ít kinh nghiệm chạy bộ, chỉ số BMI cao, sử dụng chỉnh hình bàn chân gần đây, tăng độ sụp vòm bàn chân (navicular drop) và tăng biên độ xoay ngoài khớp háng ở nam giới.¹

Trong thực hành lâm sàng, một số yếu tố thường gặp khác bao gồm:

• Tăng tải tập luyện quá nhanh: Đây được xem là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất. Việc đột ngột tăng số kilomet chạy, tăng tốc độ hoặc tăng tần suất tập luyện khiến hệ cơ – xương chưa kịp thích nghi với mức tải mới.
• Thay đổi giày chạy: Chuyển sang loại giày có độ hỗ trợ thấp hơn hoặc sử dụng giày đã mòn có thể làm thay đổi cơ học chạy bộ và tăng áp lực lên xương chày.
• Yếu cơ và mất cân bằng cơ: Sự suy giảm sức mạnh của nhóm cơ cẳng chân, cơ đùi, cơ mông và cơ trung tâm làm giảm khả năng hấp thu lực và kiểm soát vận động, từ đó gia tăng tải trọng lên xương.

Điều trị MTSS: Không chỉ là nghỉ ngơi

Nhiều người cho rằng chỉ cần nghỉ chạy là đủ để điều trị MTSS. Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay cho thấy việc kiểm soát tải trọng và phục hồi chức năng chủ động mới là yếu tố quan trọng nhất.

Điều chỉnh tải vận động

Giai đoạn đầu cần giảm các hoạt động gây đau nhưng không nhất thiết phải ngừng vận động hoàn toàn. Người bệnh có thể duy trì thể lực bằng các hoạt động ít chịu tải như đạp xe hoặc bơi lội. Sau giai đoạn giảm tải ngắn, việc quay trở lại chạy bộ cần được thực hiện từng bước với cường độ thấp và tăng dần theo khả năng dung nạp triệu chứng.

Tập sức mạnh

Các chương trình phục hồi hiện đại tập trung vào tăng cường sức mạnh cho cơ bắp chân, cơ đùi trước, cơ đùi sau, cơ mông và nhóm cơ trung tâm. Việc cải thiện sức mạnh không chỉ giúp hấp thu lực tốt hơn mà còn kích thích quá trình thích nghi của mô xương trước tải trọng vận động.

Bài tập chức năng và plyometric

Khi triệu chứng đã được kiểm soát, người bệnh cần được tập luyện các bài tập mô phỏng yêu cầu thực tế của môn thể thao. Với người chạy bộ, mục tiêu là cải thiện cơ học chạy và khả năng chịu tải lặp lại; với các môn có bật nhảy, cần bổ sung các bài tập plyometric phù hợp.

Trở lại thể thao có kiểm soát

Nguyên tắc chung là tiến triển từ đi bộ không đau sang chạy chậm, sau đó tăng dần thời gian và cường độ. Người bệnh chỉ nên quay trở lại tập luyện hoàn toàn khi có thể thực hiện hoạt động mà không xuất hiện đau hoặc đau tồn dư kéo dài sau tập luyện.

Vai trò của các phương pháp hỗ trợ

Chườm lạnh, thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) hoặc sóng xung kích có thể giúp giảm triệu chứng trong một số trường hợp. Tuy nhiên, đây chỉ là các biện pháp hỗ trợ và không giải quyết được nguyên nhân cốt lõi là tình trạng quá tải cơ học.

Đặc biệt, một số nghiên cứu cho thấy việc sử dụng NSAIDs kéo dài có thể ảnh hưởng đến quá trình lành xương, do đó cần cân nhắc thận trọng ở các tổn thương stress của xương.

Làm thế nào để phòng ngừa tái phát?

Sau khi hồi phục, mục tiêu quan trọng không phải chỉ là hết đau mà còn là hạn chế nguy cơ tái phát. Các chiến lược được khuyến nghị bao gồm tăng tải tập luyện từ từ, duy trì chương trình sức mạnh định kỳ, lựa chọn giày phù hợp và kết hợp các hoạt động cross-training nhằm giảm áp lực lặp lại lên xương chày.

Kết luận

MTSS là một tổn thương quá tải phổ biến ở người chạy bộ và vận động viên các môn thể thao chịu tải. Phần lớn trường hợp có thể hồi phục tốt nếu được phát hiện sớm, điều chỉnh tải vận động hợp lý và thực hiện chương trình phục hồi chức năng phù hợp. Ngược lại, việc cố gắng tiếp tục tập luyện khi đau kéo dài có thể làm tăng nguy cơ tiến triển thành tổn thương stress nghiêm trọng hơn của xương.

Trong thực hành lâm sàng, điều quan trọng không phải là tìm kiếm một phương pháp điều trị "thần kỳ", mà là đánh giá đúng nguyên nhân gây quá tải, xây dựng chương trình phục hồi cá thể hóa và hướng dẫn người bệnh quay trở lại vận động một cách an toàn.