Đây là một câu hỏi mình thường gặp khi trao đổi với bệnh nhân, đồng nghiệp hoặc những người làm các công việc phải di chuyển liên tục như điều dưỡng, kỹ thuật viên, công nhân xây dựng hay lao động sản xuất.
Thoạt nghe, câu trả lời có vẻ là “có”. Nếu một người phải đứng hàng giờ, đi lại liên tục, nâng đỡ vật nặng hoặc làm việc chân tay suốt cả ngày, họ rõ ràng đang vận động nhiều hơn người ngồi văn phòng. Tuy nhiên, các nghiên cứu trong những năm gần đây cho thấy một thực tế khá bất ngờ: hoạt động thể chất trong công việc chưa chắc mang lại những lợi ích sức khỏe tương tự như hoạt động thể chất trong thời gian rảnh.
Hiện tượng này được gọi là “nghịch lý hoạt động thể chất” (Physical Activity Paradox).
Hoạt động thể chất vẫn rất quan trọng đối với sức khỏe
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo người trưởng thành nên thực hiện ít nhất 150 phút hoạt động thể lực mức độ trung bình mỗi tuần. Hoạt động thể chất thường xuyên giúp giảm nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân, giảm nguy cơ bệnh tim mạch, đái tháo đường type 2 và nhiều bệnh mạn tính khác.
Chính vì vậy, nhiều người cho rằng công việc hàng ngày của mình đã đủ để đáp ứng các khuyến cáo này.
Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ không phải mọi hình thức vận động đều tạo ra những tác động sinh lý giống nhau.
Vì sao lao động nhiều chưa chắc đã khỏe hơn?
Một số nghề nghiệp đòi hỏi mức độ vận động rất lớn như xây dựng, nông nghiệp, vệ sinh công nghiệp, điều dưỡng, sản xuất hoặc vận chuyển hàng hóa. Người lao động có thể phải đứng, đi bộ, cúi gập người, mang vác hoặc thực hiện các động tác lặp đi lặp lại trong nhiều giờ liên tục mỗi ngày.
Tuy nhiên, tổng quan hệ thống của Cillekens và cộng sự cho thấy mức độ hoạt động thể chất nghề nghiệp cao có thể liên quan đến nhiều kết cục sức khỏe không mong muốn như đau cơ xương khớp, thoái hóa khớp, rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm và thậm chí tăng nguy cơ tử vong ở một số nhóm đối tượng.
Một nghiên cứu đoàn hệ trên bệnh nhân tim mạch cũng ghi nhận rằng hoạt động thể chất trong thời gian rảnh giúp giảm nguy cơ tử vong và biến cố tim mạch, trong khi lợi ích tương tự không được quan sát thấy ở nhóm có hoạt động thể chất nghề nghiệp cao.
Nghịch lý này được giải thích như thế nào?
Theo Holtermann và cộng sự, có một số cơ chế có thể giải thích hiện tượng này.
Thứ nhất, hoạt động thể chất trong công việc thường kéo dài nhiều giờ nhưng cường độ không đủ để cải thiện thể lực tim mạch. Ngược lại, nó có thể khiến nhịp tim và huyết áp duy trì ở mức cao trong thời gian dài.
Thứ hai, người lao động thường ít có cơ hội nghỉ ngơi hoặc phục hồi đầy đủ giữa các đợt làm việc. Những tư thế đứng lâu, cúi gập người hoặc nâng vật nặng được lặp lại liên tục ngày này qua ngày khác có thể tạo ra gánh nặng tích lũy lên hệ cơ xương khớp.
Thứ ba, hoạt động thể chất nghề nghiệp thường mang tính bắt buộc. Người lao động ít có khả năng kiểm soát cường độ, thời gian hoặc cách thức thực hiện công việc so với khi họ chủ động tập luyện thể thao.
Trong khi đó, hoạt động thể chất giải trí như đi bộ nhanh, chạy bộ, đạp xe, bơi lội hoặc tập gym thường được thực hiện trong thời gian ngắn hơn, với cường độ phù hợp hơn và có các khoảng nghỉ phục hồi đầy đủ.
Có phải lao động chân tay gây hại cho sức khỏe?
Câu trả lời là không.
Các tác giả của bài tổng quan nhấn mạnh rằng chưa thể kết luận hoạt động thể chất nghề nghiệp là nguyên nhân trực tiếp gây ra các vấn đề sức khỏe. Phần lớn bằng chứng hiện nay đến từ các nghiên cứu quan sát và còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác như thu nhập, điều kiện lao động, chất lượng giấc ngủ, hút thuốc lá, chế độ ăn uống hoặc khả năng tiếp cận dịch vụ y tế.
Một số nghiên cứu thậm chí còn ghi nhận những lợi ích sức khỏe ở nhóm có mức độ hoạt động thể chất nghề nghiệp cao, đặc biệt khi đã kiểm soát các yếu tố gây nhiễu.
Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở việc vận động hay không vận động, mà nằm ở cách thức vận động, cường độ, thời gian và khả năng phục hồi của cơ thể.
Điều gì đáng nhớ nhất?
Thông điệp quan trọng nhất từ các nghiên cứu hiện nay là:
Hoạt động thể chất trong công việc không nên được xem là sự thay thế hoàn toàn cho hoạt động thể chất trong thời gian rảnh.
Ngay cả khi công việc của bạn đòi hỏi phải đứng, đi lại hoặc lao động chân tay cả ngày, việc duy trì một hình thức tập luyện có chủ đích ngoài giờ làm vẫn rất cần thiết. Đó có thể là đi bộ nhanh, chạy bộ, đạp xe, bơi lội, tập sức mạnh hoặc bất kỳ hoạt động nào bạn yêu thích và có thể duy trì lâu dài.
Từ góc nhìn của một bác sĩ làm việc trong lĩnh vực cơ xương khớp, mình thường thấy nhiều nhân viên y tế, điều dưỡng hoặc kỹ thuật viên cho rằng công việc đã đủ vận động nên không cần tập luyện thêm. Tuy nhiên, đứng nhiều giờ trong ca trực hoàn toàn khác với một buổi tập được thiết kế để cải thiện sức bền tim mạch, sức mạnh cơ bắp và khả năng vận động.
Vận động vì công việc giúp chúng ta hoàn thành nhiệm vụ hằng ngày. Vận động vì sức khỏe mới là điều giúp cơ thể thích nghi, phục hồi và khỏe mạnh lâu dài.